Bezienswaardigheden in Cappadocië

Het hart van de regio is UNESCO-werelderfgoed: Nationaal Park Göreme en de rotsgebieden van Cappadocië, op 6 december 1985 ingeschreven op grond van vier criteria — een zeldzame gemengde vermelding als cultureel én natuurlijk erfgoed.

UNESCO beschrijft het zelf als een vulkanisch landschap dat door erosie is uitgesleten tot richels, valleien en pieken, de zogenoemde feeënschoorstenen, met in de rots uitgehouwen heiligdommen, holbewonersdorpen en ondergrondse steden. Volgens de inschrijving "bewaren" de rotswoningen, dorpen, kloosters en kerken "het gefossiliseerde beeld van een provincie van het Byzantijnse Rijk tussen de 4e eeuw en de komst van de Seltsjoekse Turken."

Hoe het landschap ontstond. Vulkaanuitbarstingen legden dikke lagen as en puimsteen neer, die verhardden tot ignimbriet. De oudste daarvan, de Kavak-ignimbriet, is minder dan tien miljoen jaar oud en tussen 10 en 150 meter dik; ze is grotendeels niet versmolten en erodeert gemakkelijk. Daardoor werd de regio het meest kenmerkende badlands-landschap van Turkije. Het verklaart ook waarom mensen er met handgereedschap woningen in konden uithakken. De Zelve-ignimbriet daarboven, 9,2 miljoen jaar oud, is harder. Waar een harde kap op een zacht lichaam ligt, slijt het zachte gesteente eronder weg en blijft er een feeënschoorsteen staan. Bij Devrent was een tweede mechanisme aan het werk: heet gas dat door het gesteente ontsnapte, bakte en verhardde het materiaal rond elke opening, terwijl de zachtere omgeving wegspoelde.

Wie maar één plek in Cappadocië bezoekt, kiest deze: om deze vallei staat de regio op de Werelderfgoedlijst.

Het is een vallei vol kerken, kapellen, refters en woonvertrekken, uitgehakt in de rots, waar van de 4e tot de 13e eeuw na Christus een intensief kloosterleven bestond. Göreme geldt als de plek waar het kloosteronderwijs begon, een model dat later werd herhaald in Soğanlı, Ihlara en Açıksaray.

Voor bezoekers open zijn onder meer het Nonnenklooster en het Mannenklooster, en de kerken van de Heilige Basilius, Elmalı, de Heilige Barbara, Yılanlı, Karanlık, Çarıklı en Tokalı.

Neem vooral de tijd voor de Karanlık Kilise — de Donkere Kerk; hiervoor geldt een apart toegangskaartje. Ze dateert van eind 11e tot begin 12e eeuw: een kruisvormige plattegrond met een centrale koepel, vier zuilen en drie apsissen. Ze heet donker omdat alleen een klein raam in de narthex licht binnenlaat. Juist daardoor zijn de fresco's zo levendig bewaard gebleven: de Geboorte, de Doop, het Laatste Avondmaal, de Kruisiging, de Opstanding en de Hemelvaart.

Het museum ligt op 1,5 km van het centrum van het dorp Göreme.

Eén enkele rots op het hoogste punt van Cappadocië, uitgehold tot kamers die met trappen, tunnels en gangen met elkaar verbonden zijn. Waar nodig werden ze afgesloten met dezelfde ronde molensteendeuren als in de ondergrondse steden. Veel kamers aan de noordkant zijn duiventillen.

Geologisch is het een getuigenheuvel: de Kavak-ignimbriet eromheen is weggesleten en deze massa bleef staan. Daarom gebruiken geologen het hoogteverschil tussen zulke toppen en het plateau om te meten hoeveel gesteente de regio heeft verloren.

De burcht ligt 5 km van Göreme, aan de weg Nevşehir–Göreme, en biedt het beste uitzicht over de Duivenvallei.

De Duivenvallei (Güvercinlik) loopt tussen Göreme en Uçhisar. Ze is genoemd naar de duiventillen die in de zachte tufsteen zijn uitgehakt, met wijd geopende voorkanten en binnenin nestnissen. De vogels werden niet voor het vlees gehouden: hun mest werd verzameld als meststof voor de schrale grond van de regio, een gebruik dat teruggaat tot de oudheid. De duiven verdienen hun kost niet meer, maar de rotshuisjes worden nog altijd onderhouden.

De Liefdesvallei (Aşk Vadisi) ligt in Göreme, tussen de wegen naar Avanos en Göreme, en heeft de opvallendste feeënschoorstenen met kap van de regio — slanke zuilen van grijsgroen meerafzettingsgesteente onder kappen van Kavak-ignimbriet. Ze ontstonden door dikke meerafzettingen op de valleibodem en diepe erosie door seizoensbeken.

De Devrent-vallei, aan de weg Ürgüp–Avanos, is het buitenbeentje: er zijn geen kerken, geen Romeinse graven en helemaal geen rotswoningen. Ze staat juist bekend om schoorstenen die op dieren lijken — de kameel is de bekendste en staat nu achter een hek. Ze wordt ook de Verbeeldingsvallei genoemd, omdat u hier vooral kijkt in plaats van wandelt, en de Roze Vallei, naar de kleur die het gesteente bij zonsondergang krijgt.

Kızılçukur (de Rode Vallei) ligt tussen Ortahisar en Çavuşin en loopt over ongeveer 1,5 km door een aantal tunnels — de langste zo'n 37 meter, eindigend in een steile afdaling van 20 meter — langs de Üzümlü-kerk, om zich bij de Meskendir-vallei te voegen en bij Çavuşin uit te komen. Op de terrassen verzamelen mensen zich aan het eind van de middag voor de zonsondergang.

Beide liggen op 5 km van Avanos en worden als één terrein beheerd.

Paşabağ heette vroeger de Vallei van de Priesters. De feeënschoorstenen hebben hier meerdere lichamen en koppen — tweelingen en zelfs drielingen, wat zelfs voor Cappadocië ongewoon is. In één kegel met drie koppen bevindt zich een kapel gewijd aan de Heilige Simeon, met daarin een kluizenaarscel; Simeon was de asceet uit de 5e eeuw die bij Aleppo op steeds hogere zuilen leefde. De opbouw van deze schoorstenen is van buitenaf te lezen: een kap van Zelve-ignimbriet, een hals van meerafzettingen en een lichaam van Kavak-ignimbriet.

Zelve bestaat uit drie valleien op de noordhellingen van de Aktepe. In de eerste liggen een molen voor bulgur, de Balıklı- en de Üzümlü-kerk en een wijnmakerij; in de tweede de Kerk van het Heilig Kruis; in de derde een kloostercomplex, uitgehakt in een rotskoepel. Hoog in de hellingen zijn duiventillen met versierde gevels uitgehakt, en bij de uitgang van de vallei staat de Direkli-kerk.

Zelve begon als Byzantijnse nederzetting — de kerken dateren uit de 6e eeuw, en de helft van de weinige kerken uit die eeuw in Cappadocië staat hier. Na de Byzantijnse tijd werd het een Turks dorp; de bewoners breidden de uitgehakte ruimtes uit en hakten een rotsmoskee uit, iets wat zeldzaam is. Er werd gewoond tot het midden van de twintigste eeuw, toen de vallei werd ontruimd en een openluchtmuseum werd.

Een van de oudste nederzettingen van Cappadocië, aan de weg Göreme–Avanos, op ongeveer 5 km van Avanos en 2 km van Göreme. De dorpsnaam duikt in 1522 in de archieven op als Çavuşini.

De Kerk van Johannes de Doper staat op de hoge helling bij de ingang van het dorp en wordt beschreven als de oudste kerk van de regio, waarschijnlijk gebouwd in de 5e eeuw. De binnenplaats is voor Cappadocische begrippen opvallend ruim; zowel de binnenplaats als de kerk zijn door rotsvallen beschadigd.

Let op: dit is een ander gebouw dan de kerk waarvoor meestal kaartjes worden verkocht als "Çavuşin-kerk". Die werd gebouwd in 964–965 en toont portretten van de Byzantijnse keizer Nikephoros Phokas en zijn vrouw Theophano. De meeste reiswebsites halen de twee door elkaar.

Het oude dorp werd tot in de jaren 1960 volledig in rotswoningen bewoond; toen leidden erosie en instortingen ertoe dat de bewoners naar Nieuw-Çavuşin verhuisden.

Avanos ligt aan de Kızılırmak, 18 km ten noorden van Nevşehir. De Byzantijnse naam was Venessa.

De Kızılırmak is de langste rivier die zowel in Turkije ontspringt als er in zee uitmondt — ongeveer 1.355 km, van de Kızıldağ in de provincie Sivas tot Kaap Bafra aan de Zwarte Zee. De rivier snijdt al heel lang in deze vallei: de terrassen bij Avanos en Gülşehir tonen zeventien niveaus, het oudste meer dan 2,7 miljoen jaar oud, en de rivier heeft zich in de afgelopen twee miljoen jaar zo'n 160 meter ingesneden.

Die rivier is de reden dat de stad is zoals ze is. Ze voert rode klei mee, en Avanos maakt daar al sinds de Hettieten onafgebroken aardewerk van — in de woorden van het districtsbestuur zelf. De klei wordt uit de rivierbedding en van de heuvels rond de stad gehaald, op een met de voet aangedreven draaischijf gedraaid en gebakken op 800 tot 1.200 graden. Een eenvoudige vorm kost vier of vijf minuten op de schijf; de afwerking en decoratie nemen enkele dagen in beslag.

U komt hier vooral om te kijken hoe het gebeurt. In de meeste werkplaatsen mag u daarna zelf achter de draaischijf.

Twee ervan zijn open voor bezoekers, allebei ten zuiden van Nevşehir aan de weg naar Niğde.

Derinkuyu is de diepste, op ongeveer 30 km van Nevşehir. Acht verdiepingen zijn toegankelijk, tot 50 meter diep, en naar schatting zou de volledige diepte 85 meter bedragen als alle niveaus werden vrijgemaakt. De naam komt van de putten — 52 stuks, van 60 tot 70 meter diep. De stad kon van binnenuit worden afgesloten met grote ronde stenen deuren. Ze werd in 1963 bij toeval herontdekt.

Kaymaklı ligt op ongeveer 19–20 km van Nevşehir en geldt als de breedste van de onderzochte ondergrondse steden. Er zijn vier verdiepingen blootgelegd; de gangen zijn lager, smaller en steiler dan in Derinkuyu. Op de eerste verdieping lagen stallen, op de tweede een eenbeukige kerk met twee apsissen en op de derde de voorraadkamers, wijnmakerijen en keukens — met onder meer een blok andesiet met 57 uitgehakte gaten om te malen.

Hoeveel mensen elk van beide steden onderdak bood, is echt omstreden: officiële Turkse bronnen noemen voor Derinkuyu aantallen van een paar duizend tot vijftigduizend. Wees voorzichtig met elk los getal dat u elders leest.

Ürgüp is de grootste stad aan de oostkant, met de Temenni-heuvel die zo'n 80 meter boven het centrum uitsteekt, en de Drie Schoonheden — de meest gefotografeerde feeënschoorstenen van de regio — 1,7 km naar het westen aan de weg naar Ortahisar. Het is ook het centrum van de wijngaarden van Cappadocië; de inheemse witte druif Emir groeit op deze hoge vulkanische plateaus en wordt nergens anders commercieel geteeld.

Mustafapaşa, 5 km voorbij Ürgüp, was tot de bevolkingsuitwisseling van 1924 het Griekse dorp Sinasos. Er staan nog zo'n 700 stenen herenhuizen, waarvan 93 een eeuw of ouder, en daarnaast een dertigtal kerken en kapellen. De bewerkte stenen gevels zijn de reden om erheen te gaan. In 2021 werd het door de Wereldtoerismeorganisatie van de VN uitgeroepen tot een van de Best Tourism Villages.

De ballonnen van Cappadocië vliegen het hele jaar, maar het aantal dagen waarop echt wordt gevlogen, wisselt. Lente en herfst zijn het betrouwbaarst, in de zomer is het meestal rustig genoeg, en in de winter doen mist, vorst en draaiende winden het aantal annuleringen flink stijgen.

De vluchten vertrekken voor zonsopgang uit de valleien rond Göreme en kunnen, afhankelijk van de wind, richting Avanos drijven. Of een vlucht doorgaat, beslist het Directoraat-Generaal voor de Burgerluchtvaart, niet de aanbieder; bij een officiële annulering wegens het weer is het gangbaar dat u uw geld volledig terugkrijgt of kosteloos een nieuwe datum kiest.

Lente (april–juni) en herfst (september–oktober) zijn de aangename seizoenen: zachte dagen, koude ochtenden voor de ballonnen en wijngaarden in blad of in de oogst.

De zomer is heet en droog — een goede reden om midden op de dag de ondergrondse steden en de musea te bezoeken.

De winter is koud en soms besneeuwd, en het rotslandschap onder de sneeuw is de versie die de meeste bezoekers nooit zien.

Cappadocië ontdekt u te voet. Omhoog naar de burcht van Uçhisar, omlaag door de Duivenvallei, door de drie valleien van Zelve, Kaymaklı in en weer uit — tegen de avond heeft u heel wat steen achter u en een flinke laag stof op u.

Alaaddin Hamam ligt in Avanos, op korte rijafstand van Göreme, Ürgüp, Uçhisar en Ortahisar, en doet sinds 1202 hetzelfde werk. Onder 14 koepels liggen twee verwarmde marmeren platforms (göbek taşı) van elk 15 m². Het ritueel is het oude: verwarmd marmer, de scrub, het schuim en daarna thee. Gratis ophalen en terugbrengen vanaf uw hotel, overal in Cappadocië, is inbegrepen bij elk arrangement (Pir-u Pak: vanaf 2 personen).